Pałac Prymasowski

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)

Adres: ulica Senatorska 13/15

Data budowy: przełom XVI i XVII wieku / 1776-1783 / 1949

Architekt: Tylman z Gameren / Efraim Schroeger / Kazimierz Saski

Styl architektoniczny: klasycyzm

Budowa pałacu miała związek z przeniesieniem stolicy z Krakowa do Warszawy w 1596 r. Miasto zaczęło rozbudowywać się poza granicami murów obronnych. Dokoła powstawały rezydencje powiązane z dworem królewskim.

Teren na którym stoi pałac kupił w 1593 r. biskup płocki Wojciech Baranowski. Stały tu wówczas dworki i browary zatopione pośród ogrodów. Ulica nosiła wówczas jeszcze nazwę Koziej. Baranowski swoją karierę zaczął od stanowiska pisarza kancelarii koronnej Zygmunta Augusta. W 1585 r. został biskupem przemyskim i podkanclerzem koronnym, stając się tym samym bliskim współpracownikiem króla Stefana Batorego. Po śmierci Batorego, biskup przyczynił się do koronacji Zygmunta III Wazy, który to z kolei w 1608 r. wybrał Baranowskiego na stolicę prymasowską. Rezydencja miała jeszcze wówczas charakter wiejski. W czasie najazdu Szwedów pałac został zniszczony.

Do odbudowy zatrudniono architekta Józefa Fontanę. Prymas Prażmowski obarczał winą kapitułę generalną za zniszczenie posiadłości za co domagał się odszkodowania. Kapituła odparła jednak zarzuty twierdząc, że to z winy Szwedów pałac uległ zniszczeniu.

Ważnym okresem w dziejach rezydencji były rządy kardynała Michała Radziejowskiego, który zasłynął jako restaurator rezydencji prymasowskich. Z jego inicjatywy przebudowano pałac przy Senatorskiej według projektu Tylmana z Gameren. Architekt poszerzył dwór i dobudował alkierzowe narożniki. Plany przebudowy nigdzie się jednak nie zachowały.

Pałac został ponownie zniszczony w czasie wojny północnej w 1704 r., gdy August II uznając prymasa Radziejowskiego za wroga publicznego, wydał posiadłość na łup Sasów, Kozaków i Wołochów. W czasie kolejnej odbudowy pracami kierował Jan Chrzciciel Ceroni, jednak o wyglądzie budowli niewiele wiemy. Z przekazów wiadomo, że wnętrza charakteryzował barokowy przepych.

Kolejny prymas, Adam Komorowski zdecydował się na ponowną przebudowę. Rysunek ówczesnego pałacu znalazł się w słynnym planie Warszawy Pierre Ricaud de Tirregaille`a z 1762 r. W zarysach nie uległ zmianom. Na parterze znalazły się sale reprezentacyjne, a na piętrze znacznie niższe pokoje z mniejszymi oknami. Budowla zyskała wysokie, łamane, mansardowe dachy z dwoma okienkami w korpusie głównym i po jednym w ryzalitach bocznych. Budynek miał 15 osi. Zmienił się kształt okien i drzwi oraz obejmujących je opasek. Powstały zupełnie nowe, rokokowe sztukaterie w wystroju fasady m.in.: asymetryczne zwisy roślinne, popiersie koronujące tympanon, wazy na szczytach dachów bocznych ryzalitów, czy asymetryczna dekoracja sztukateryjna nad wejściem. Między oknami parteru i pierwszego piętra, znajdowały się popularne wtedy prostokątne płyciny, puste lub wypełnione ornamentami roślinnymi. Na temat wyposażenia wnętrz nic nie wiemy. Wiele wskazuje na to, że architektem był Jan Zygmunt Deybel, jednak nie ma co do tego pewności. Być może był to ktoś z jego otoczenia, wskazuje się tu przede wszystkim na jego ucznia, Efraima Schroegera.

W latach 1776-1783 dokonano kolejnej przebudowy. Od 1777 r. mieszkał tu prymas Antoni Ostrowski. Pałac był wówczas już bardzo zaniedbany. Na remonty ponoć wydano około 200 000 zł. Projektantem był wspomniany Efraim Schroeger, architekt pochodzący z Torunia, a od 1743 r. mieszkający w Warszawie. Wyznanie ewangelicko-augsburskie nie przeszkodziło mu zostać architektem prymasowskim (jak niektórzy twierdzą, być może stałym). Jego projekt przewidywał ujednolicenie zespołu zabudowań na terenie posesji i nadanie rezydencji charakteru bardziej monumentalnego. Głównym elementem miało pozostać założenie Tylmana z korpusem głównym i narożnymi alkierzami.

Schroeger zaprojektował dwukondygnacyjne skrzydła, swego rodzaju ramiona obejmujące dziedziniec. Bliżej pałacu były one ćwierćkoliste, dalej przy ulicy idące prosto i zakończone dosyć potężnymi pawilonami o trzech kondygnacjach. Architekt zaprojektował znacznych rozmiarów ryzalit środkowy joński, czterokolumnowy i mocno wysunięty do przodu. Po bokach korpusu znalazły się płaskie ryzality ujęte przez jońskie pilastry oraz pawilony boczne z czterokolumnowymi toskańskimi portykami od dziedzińca. Pawilony te są o jedną kondygnację wyższe w stosunku do bocznych skrzydeł. W skrzydłach architekt umieścił lekko wysunięte ryzality. W ryzalicie lewego skrzydła umieszczono klatkę schodową, natomiast ryzalit prawego stanowił oprawę dla bramy wjazdowej z dziedzińca paradnego na gospodarczy.

Architekt pozostawił łamany dach mansardowy nad korpusem głównym. Dodatkowo zaprojektował w tym miejscu wysoką attykę wieńczącą ryzalit środkowy oraz dwie mniejsze wieńczące ryzality boczne. Attyki te nachodzą na mansardowy dach, przez co jest on teraz mniej wyrazisty. Pałac zmienił charakter z wiejskiego na miejski. Od ulicy nie oddzielał go już mur, zamiast tego zaprojektowano tu kratę i dwie bramy, jedna dla wjeżdżających, druga dla wyjeżdżających karoc

Fasada posiada wspaniałe dekoracje architektoniczne i rzeźbiarskie, m.in.: kroksztyny nad oknami drugiego piętra ryzalitów bocznych oraz uskrzydlone postaci Sławy w locie po obu stronach tympanonu. Te ostatnie wraz z dekoracjami na attykach bocznych zostały usunięte w czasie przebudowy w XIX wieku, dzisiejsze są powojenną rekonstrukcją, która opierała się na dość ogólnych szkicach pałacu zrobionych przez Vogla i Schmidtnera. Wygląd dzisiejszych dekoracji rzeźbiarskich prawdopodobnie tylko w przybliżeniu oddaje ich dawny kształt.

Zygmunt Vogel – Ulica Senatorska. Widok Pałacu Prymasowskiego (1789). Muzeum Narodowe w Warszawie.

Wnętrza mieściły m.in. pięć sal reprezentacyjnych (w przyziemiu), z których najważniejszą była Sala Wielka (Kolumnowa) o zaokrąglonych narożnikach. By móc ją zaprojektować, Schroeger dobudował aneks do południowego alkierza od strony ogrodu. Salę Wielką otacza dwadzieścia kolumn jońskich, podtrzymujących potężne belkowanie. Sufit zdobią plafony z malowidłami. Sąsiednia Sala Mozaikowa została ozdobiona płaskorzeźbą z białego stiuku w supraporcie nad drzwiami do Sali Wielkiej. Płaskorzeźba przedstawia trzy tańczące menady. Sufit pokrywa geometryczno-roślinna dekoracja stiukowa.

Kolejne trzy sale to: Pokój Paradny Pierwszy, Pokój Paradny Drugi oraz Sala Audiencyjna. Najciekawszy był Pokój Paradny Pierwszy. Posiadał supraporty o efektownych kształtach i dekoracjach w formie płaskorzeźb o dominującym motywie Amora i Psyche. Pokój Paradny Drugi zwany był też Niebieskim. Tutaj dekoracje były skromniejsze. Sala Audiencyjna nad jednymi drzwiami udekorowana została orłem ze złoconym festonem, wkrótce jednak usuniętym.

Większość sal dekorowanych było sztukateriami. Malowidła przyozdobiły tylko Salę Stołową i Gabinet. Sztukaterie we wnętrzach projektował prawdopodobnie architekt królewski, Jan Chrystian Kamsetzer.

Pałac został ukończony przez Schroegera, jednak następca Ostrowskiego, Michał Poniatowski zlecił kolejne prace, by wnętrza bardziej oddawały jego upodobania estetyczne. Zadania podjął się Szymon Bogumił Zug. Schroeger preferował dekoracje sztukatorskie wnętrz, tym razem, zaczęły przeważać dekoracje malarskie. Zatrudniono w tym celu m.in. znanego malarza, Szymona Mańkowskiego. W archiwach zachowane są rachunki za wypłacane artystom honoraria.

Zug dobudował w ogrodzie Ujeżdżalnię. Jej charakterystycznym elementem była ośmiokolumnowa otwarta elewacja od frontu. Wnętrze pokryte było malowidłami ściennymi. Architekt rozbudował  również budynki gospodarcze, dobudował jedno piętro nad stajniami, nadbudował budynek z kuchnią oraz wozownię. Ściany pałacu zdobiły liczne zwierciadła, zachował się kwit zapłaty za 53 sztuki. Meble Poniatowski po swoim poprzedniku zatrzymał, płacąc za nie spadkobiercom Ostrowskiego.

Dziedziniec pełnił teraz ważną rolę, był bardzo obszerny i mógł pomieścić trzysta powozów. W Archiwum Akt Dawnych w Warszawie znajduje się Inwentarz Księstwa Łowickiego z 1785 r., w którym możemy przeczytać opis wnętrz pałacu.

Poniatowski zmarł w niejasnych okolicznościach 12 sierpnia 1794 r. Niedługo potem nastąpił trzeci rozbiór Polski wraz z którym kończą się czasy największej świetności rezydencji. Na miejsce Poniatowskiego do pałacu wprowadził się feldmarszałek Suworow, który wydał tu bal na cześć carycy Katarzyny II.

Pałac Prymasowski w XVIII w.

Pałac Prymasowski w XVIII w.

Potem pałac na krótko przekazano prymasowi Ignacemu Krasickiemu, wybranemu na arcybiskupa przez króla pruskiego Wilhelma II. W wyniku konfliktu z królem, prymas musiał opuścić nieruchomość. Od tego momentu budowla zmieniała swoje funkcje wielokrotnie. Urzędował tu przez krótki czas jeszcze prymas Józef Miaskowski, jednak ze względu na brak funduszy na remont, zdecydował się go opuścić pałac.

W kolejnych dekadach mieściły się tu różne instytucje pruskie, ale również kawiarnie, teatry, pensjonat dla młodzieży, szkoły, lazaret wojskowy, sądy i wiele innych. Jest to również okres degradacji długo nieremontowanego budynku. W wyniku zajęcia pałacu przez Szkołę Junkrów, dokonano we wnętrzach wielu negatywnych zmian, usunięto niektóre supraporty, plafony i płaskorzeźby.

Po odzyskaniu niepodległości pałac odrestaurowano pod kierunkiem Mariana Lalewicza. Na skutek znikomego zapoznania się z rysunkami Vogla, architekt dokonał tu nieudanych zmian. Portyk korpusu głównego Lalewicz uznał za zaprojektowany przez Rosjan, podczas gdy swój kształt uzyskał znacznie wcześniej. Portyki boczne i główny zostały ujednolicone. Po przebudowie mieściło się tu Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych.

W wyniku działań wojennych we wrześniu 1939 r. budynek uległ poważnym uszkodzeniom, zniszczony został dach i prawie wszystkie stropy. Odbudowę rozpoczęto w listopadzie 1949 r. pod kierunkiem Kazimierza Saskiego. Za główny cel przyjęto odtworzenie wyglądu pałacu w jak największym stopniu. Ostatecznie wprowadzono jednak pewne zmiany, dotyczy to wspomnianych rzeźb na bocznych attykach, które na rysunku Vogla są namalowane dosyć ogólnikowo. Z kolei dekoracje na tympanonie ostatecznie zaprojektowano z myślą o Ministerstwie Kultury i Sztuki, które miało mieć tu swoją siedzibę. W elewacji od ogrodu, która wcześniej nie była dekorowana, w celu jej ożywienia wprowadzono dekorację lizenową, a w środkowym tympanonie dekorację sztukatorską. Niestety wyburzono całą zabudowę gospodarczą.

Z czternastu sal w przyziemiu, siedem zrekonstruowano na podstawie przekazów ikonograficznych i ocalałych fragmentów. Cztery sale uzyskały nowy wystrój. Dziedziniec jest dziś niestety wielkim parkingiem, co wpływa negatywnie na wizerunek pałacu od ulicy Senatorskiej. Ogrody zostały źle ukształtowane oraz zasłonięte przez bloki mieszkalne zbudowane od ulicy Moliera. W byłym pawilonie ogrodowym w 1976 r. powstało Muzeum Karykatury, wejście do niego znajduje się od ulicy Koziej (pod numerem 11). Rekonstrukcja rozbiła tym sposobem cały zespół zabudowań wraz z ogrodem, ograniczając się tylko do samego pałacu.

Mimo wszystko Pałac Prymasowski uznaje się za wybitne osiągnięcie klasycyzmu warszawskiego. Jego styl określa się mianem palladiańskiego. Charakterystycznym jego elementem są ćwierćkoliste galerie łącznikowe. Najwięcej tego typu pałaców budowano w XVIII wieku w Anglii, zaraz po niej w Polsce, nieco mniej w Rosji i Czechach, sporadycznie we Włoszech. W Polsce powstawały początkowo jako pałace barokowe, przekształcane później w duchu klasycyzmu. Budowano je od Wielkopolski po Ukrainę, można podać liczbę czterdziestu takich obiektów. Niektórzy historycy przyjmują, że ćwierćkoliste galerie były elementem charakterystycznym dla budownictwa rezydencjonalnego drugiej połowy XVIII wieku w Polsce. Twórca stylu, Andrea Palladio uważał, że do pomieszczeń gospodarczych z korpusu głównego powinno się przechodzić mając cały czas dach nad głową. Łączniki były kolumnowe, arkadowe, a niekiedy tworzyły je gładkie mury. W przypadku Pałacu Prymasowskiego, jak i kilku innych pałaców polskich (m.in. Pałac Myślewicki w Łazienkach) łączniki miały jednak charakter mieszkalny.

Stanisław Lorentz uznał Pałac Prymasowski za najwybitniejsze osiągnięcie Schroegera. Dziś mieści się tu m.in. centrum konferencyjne.

Źródło:

Lorentz Stanisław: Pałac Prymasowski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERAOLYMPUS DIGITAL CAMERAOLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Pin It

Twój komentarz