Zespół Pałacowo-Parkowy Natolin

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)

a03_500Adres: ulica Nowoursynowska 84

Data budowy: 1780-1783

Projekt: Szymon Bogumił Zug, Chrystian Piotr Aigner, Henryk Marconi

Styl: klasycyzm

Początki tego miejsca związane są z osobą Jana III Sobieskiego, który za swego panowania zakupił tutejsze ziemie na potrzeby zwierzyńca i hodowli bażantów. Stąd pochodzi ówczesna nazwa, Bażantarnia. Jest to początek historii Natolina, mimo, że pałac i park ukształtowały się później. Teren ten ciągnie się wzdłuż skarpy warszawskiej pomiędzy Wilanowem a Ursynowem. Przez wieki przeznaczony był tylko dla wybranych.

Portret Augusta Czartoryskiego, XVIII w.

Portret Augusta Czartoryskiego, XVIII w.

Pałac zbudowano w latach 1780-1783 z inicjatywy dziedzica Wilanowa, Augusta Czartoryskiego. Autorem projektu był Szymon Bogumił Zug, który nadał nowej budowli formy klasycystyczne. Posiadłość odziedziczyła Elżbieta Lubomirska, a po niej córka Aleksandra z mężem hr. Stanisławem Kostką Potockim (1799), a potem Aleksander Stanisław Potocki z żoną Anną Tyszkiewicz. Ci ostatni na cześć córki Natalii, Bażantarnię przemianowali na Natolin.

Pałac zbudowany został na planie prostokąta z dwoma wydatnymi ryzalitami od frontu i tzw. Salonem Otwartym od strony skarpy. Sięga on pierwszego piętra i nakryty jest kopułą wspartą na sześciu kolumnach jońskich. Autorem dekoracji malarskich wnętrz był Vincenzo Brenna, specjalnie w tym celu sprowadzony z Rzymu.

Portret Natalii z Potockich Sanguszkowej, mal. Johann Ender, 1829 r.

Portret Natalii z Potockich Sanguszkowej, mal. Johann Ender, 1829 r.

W późniejszych latach powstała piętrowa, klasycystyczna oficyna (1806-1808) oraz wozownia ze stajnią (1808-1809) według projektów Chrystiana Piotra Aignera. W latach 1810-1812 powstał murowany taras na skraju skarpy. Aigner współuczestniczył w pracach nad gotycko-klasycystyczną holendernią wzniesioną w latach 1812-1814. Prawdopodobnie był też autorem domów dla dozorców powstałych w 1823. We samym pałacu zaprojektował wnętrza parterowe, tzw. amfiteatry, ale też wielki wazon na tarasie oraz kilka mniejszych na słupkach ogrodzenia od strony skarpy.

W latach 1807-1808 zastąpiono dekorację malarską Brenny nową, sztukatorską dekoracją wykonaną przez Wergiliusza Baumana, jednego z najlepszych sztukatorów w kraju. Prace prowadzono w salonie otwartym, salonie bawialnym, gabinecie mozaikowym i sali jadalnej. W oparciu o rysunki Aignera, Bauman stworzył jedno z najpiękniejszych wnętrz tego okresu w kraju, reprezentujących styl dojrzałego klasycyzmu.

Widok pałacu w Natolinie od strony parku 1834. Muzeum Narodowe w Warszawie.

Widok pałacu w Natolinie od strony parku
1834. Muzeum Narodowe w Warszawie.

W 1820 roku Aleksander Potocki rozwiódł się z Anną z Tyszkiewiczów. Z jego inicjatywy w latach 1834-1838 Ludwik Kaufmann wykonał pomnik-sarkofag zmarłej w 1830 roku Natalii Potockiej, zaprojektowany przez Henryka Marconiego. Na pierwszym piętrze pałacu, w miejscu dawnego apartamentu mieszkalnego Anny Potockiej urządzono tzw. Pokoje Etruskie. Ich projekt przypisywany jest Franciszkowi Marii Lanciemu. W parku wzniesiono wówczas świątynię dorycką, most mauretański, akwedukt rzymski oraz bramę mauretańsko – gotycką według projektów Henryka Marconiego.

Widok pałacu w Natolinie z holendernią (1833).

Widok pałacu w Natolinie z holendernią (1833).

Po śmierci Aleksandra Potockiego w 1892 r. obiekt aż do zakończenia II wojny światowej należał do rodziny Branickich. Nowi właściciele jednak nie zarządzali odpowiednio posiadłością. Pałac i park użytkowane były sporadycznie, głównie jako miejsce czasowego zakwaterowania krewnych. Nierestaurowane obiekty zaczęły ulegać degradacji. Zamiast ratować, rozbierano je i usuwano. W ten sposób w 2 połowie XIX w. zniknął wystrój rzeźbiarski z pomnika Natalii Sanguszkowej oraz z attyki pałacu. Rozebrano także kilka innych budowli, m.in.: altanę chińską i kapliczkę gotycką. W 1916 r. Braniccy wydzierżawili posiadłość na 20 lat Helenie z Radziwiłłów Potockiej. To z jej decyzji rozebrano zrujnowaną holendernię, znacznie zubożając romantyczne założenie Natolina.

Pałac i park został zdewastowany i rozgrabiony przez hitlerowców w czasie Powstania Warszawskiego. Prawie całkowitemu zniszczeniu uległa boazeria Pokoju Etruskiego i część boazerii kominkowej w Gabinecie Mozaikowym. Poważnie zdewastowane zostały marmurowe kominki z ich wystrojem rzeźbiarskim i wieńczącymi je zwierciadłami. Pomnik Natalii Sanguszkowej służył za cel strzelającym do niego niemieckim żołnierzom. Podobny los spotkał rzeźbę Junony w Salonie Otwartym. Zniszczono też znaczną część historycznego starodrzewia.

Po wojnie posiadłość znacjonalizowano oddając pod opiekę Muzeum Narodowego. W trakcie prac prowadzonych przez Stanisława Lorentza i Jana Zachwatowicza zlikwidowano skutki zniszczeń wojennych. W Salonie Otwartym odsłonięto i zakonserwowano ukryty pod warstwą farby plafon autorstwa Vincenzo Brenny.

Widok pałacu w Natolinie od strony dziedzińca Przed 1834. Muzeum Narodowe w Warszawie.

Widok pałacu w Natolinie od strony dziedzińca
Przed 1834.
Muzeum Narodowe w Warszawie.

Zamieszkiwał tu pierwszy przywódca Polski Ludowej Bolesław Bierut. Potem mieścił się tu Urząd Rady Ministrów, dlatego przebywali tu m.in. Józef Cyrankiewicz i Wojciech Jaruzelski. W późniejszych latach pałac i okoliczne budynki zaczęły ponownie niszczeć z powodu braku opieki konserwatorskiej.

Od 1993 roku mieści się tu Kolegium Europejskie – filia College of Europe w Brugii. Dzięki temu obiekty znajdujące się tu są dobrze utrzymane. W skład zespołu wchodzi również Las Natoliński, gdzie znajduje się 120 skatalogowanych pomników przyrody. W 1993 r. powołano Fundację „Centrum Europejskie Natolin” (CEN). W marcu 1994 r. pomiędzy Urzędem Rady Ministrów i Fundacją CEN zawarto umowę w sprawie przekazania fundacji w administrowanie nieruchomości pod nazwą „Zespół Pałacowo-Parkowy Natolin”. Umowa zawarta na okres 20 lat zobowiązuje Fundację CEN do stałej opieki nad powierzonym jej majątkiem narodowym.

Zespół Pałacowo-Parkowy w Natolinie zalicza się do najcenniejszych zabytków epoki Oświecenia i okresu, w którym kształtowały się romantyczne nurty w polskim ogrodnictwie. Nadal słabo znany warszawiakom, udostępniony został dopiero w 2006 roku, jednak w ograniczonym stopniu. Obecnie biuro PTTK Trakt raz w miesiącu organizuje wycieczki do Natolina, więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie trakt.com.pl.

Źródło:

Jaroszewski Tadeusz S.: Księga Pałaców Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1985, s. 118-119. ISBN 83-223-2047-7.

Lorentz Stanisław: Natolin: Warszawa: PWN, 1970.

Zdjęcia pochodzą ze strony: www.natolin.edu.pl

i18_500a04_500 a32_500 a33_500 a34_500 i18_500a24_500 a12_500 a28_500 a29_500 a37_500 a64_500a71_500 a72_500 a95_500

Pin It

Comments are closed.